جیتر چیست؟

ممکن است سرعت دانلود اینترنت شما خوب باشد، اما صدای تماس تصویری تکه‌تکه برسد یا بازی آنلاین گاهی ناگهان مکث کند. یکی از علت‌های احتمالی، جیتر (Jitter) است: نوسان در زمان رسیدن بسته‌های داده. برای تماس و بازی، فقط سریع‌رسیدن داده‌ها کافی نیست؛ مهم است بسته‌ها با فاصله‌ای نسبتاً منظم برسند.

در این مقاله از مبناتلکام می‌بینید جیتر چه تفاوتی با پینگ و پکت لاس دارد، چه عددی را باید جدی بگیرید و چگونه محل مشکل را پیدا کنید. این بررسی برای کاربران خانگی و مجموعه‌هایی که چند نفر هم‌زمان از اینترنت استفاده می‌کنند کاربرد دارد.

جیتر چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟

داده‌های تماس، بازی و سایر برنامه‌ها به بسته‌های کوچک تقسیم می‌شوند. فرض کنید چند بسته با فاصله منظم فرستاده شده‌اند، اما یکی از آن‌ها در صف مودم یا شبکه معطل می‌شود و دیرتر از بقیه می‌رسد. تفاوت در تأخیر رسیدن بسته‌ها، جیتر است. در اسناد فنی معمولاً از اصطلاح دقیق‌تر «تغییرات تأخیر بسته‌ها» استفاده می‌شود؛ چون روش محاسبه عددی که ابزارهای مختلف با نام جیتر نشان می‌دهند، همیشه یکسان نیست. RFC 3393 این مفهوم را بر پایه تفاوت تأخیر بسته‌ها توضیح می‌دهد.

برای مثال، اگر تأخیر چند بسته پیاپی ۲۰، ۲۲ و ۲۱ میلی‌ثانیه باشد، رسیدن آن‌ها نسبتاً منظم است. اگر بسته بعدی با تأخیر ۸۰ میلی‌ثانیه برسد، این تغییر ناگهانی ممکن است در یک برنامه زنده محسوس شود. این عددها فقط مثال آموزشی هستند، نه نتیجه یک آزمایش واقعی یا مرز خوب و بد بودن اتصال.

صف‌شدن داده‌ها هنگام شلوغی اینترنت، اختلال وای‌فای و تغییر شرایط مسیر شبکه از علت‌های این نوسان‌اند. برنامه‌های تماس معمولاً با نگه‌داشتن کوتاه‌مدت بسته‌ها در بافر جیتر، بخشی از ناهماهنگی را جبران می‌کنند. اگر بسته‌ای بیش از ظرفیت این بافر دیر برسد، ممکن است صدا قطع شود؛ بزرگ‌تر شدن بافر هم می‌تواند تأخیر مکالمه را بیشتر کند. سیسکو سازوکار بافر جیتر را توضیح داده است.

جیتر بالا چه تأثیری بر کیفیت اتصال دارد؟

اثر جیتر به برنامه‌ای بستگی دارد که استفاده می‌کنید:

• تماس صوتی و تصویری: صدا ممکن است بریده‌بریده یا رباتی شنیده شود. تصویر زنده هم ممکن است مکث کند یا کیفیتش را کاهش دهد.
• بازی آنلاین: تأخیرهای ناگهانی می‌توانند باعث شوند واکنش‌ها یا موقعیت بازیکنان ناهماهنگ به نظر برسند. البته چنین علامتی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند جیتر علت مشکل است؛ پکت لاس و مشکل خود سرور بازی هم باید بررسی شوند.
• تماشای ویدئوی معمولی: سرویس پخش می‌تواند چند ثانیه از ویدئو را از پیش بارگذاری کند؛ بنابراین معمولاً نوسان‌های کوتاه را بهتر از یک تماس زنده تحمل می‌کند. جیتر شدید یا همراه با افت سرعت همچنان ممکن است به توقف پخش منجر شود.

در راهنمای کیفیت تماس Microsoft Teams، جیتر زیاد با صدای رباتی مرتبط دانسته شده است. همان راهنما یادآور می‌شود که بافر برنامه می‌تواند بخشی از نوسان را پنهان کند؛ پس عدد تست را باید در کنار تجربه واقعی برنامه سنجید.

جیتر مناسب برای کاربردهای مختلف چقدر است؟

یک عدد واحد برای همه سرویس‌ها، مسیرها و ابزارهای تست وجود ندارد. بااین‌حال، معیارهای منتشرشده برای تماس زنده نقطه شروع مفیدی هستند:

معیار ۳۰ میلی‌ثانیه از راهنمای پایش کیفیت Teams آمده است. راهنمای ویدئوی سیسکو نیز بین ویدئوی تعاملی و پخش ویدئوی دارای بافر تفاوت می‌گذارد. عدد ۳۰ میلی‌ثانیه را نباید مستقیماً با عدد جیتر Cloudflare Speed Test مقایسه کرد: Teams جیتر جریان صوتی خود را می‌سنجد، اما Cloudflare تغییرات اندازه‌گیری‌های رفت‌وبرگشت تا سرورهای خود را گزارش می‌کند.

عدد جیتر را چگونه بسنجیم؟ تستی مانند Cloudflare Speed Test را با یک دستگاه اجرا کنید و این ترتیب را نگه دارید:

• وقتی دستگاه‌های دیگر مصرف سنگینی ندارند، تست را اجرا کنید. در نتیجه، جیتر و تأخیرِ حالت بیکار را جدا از مقادیرِ هنگام دانلود و آپلود تست یادداشت کنید؛ خودِ تست نیز اتصال را زیر بار اندازه می‌گیرد.
• اگر مشکل هنگام مصرف هم‌زمان رخ می‌دهد، تست را در همان شرایط تکرار کنید؛ برای نمونه وقتی دستگاه دیگری فایل آپلود می‌کند. مقادیر هم‌نام دو اجرا را با هم مقایسه کنید.
• در صورت امکان، همین بررسی را یک بار با وای‌فای و یک بار با کابل شبکه انجام دهید. دستگاه و ابزار تست را ثابت نگه دارید.

عدد جیتر یک تست کوتاه، حکم قطعی درباره همه ساعت‌های روز یا کیفیت اتصال به سرور بازی و تماس شما نیست. همچنین ابزارها ممکن است جیتر را با روش‌های متفاوتی محاسبه کنند؛ Cloudflare روش اندازه‌گیری جیترِ حالت بیکار و زیر بار را شرح داده است.

دلایل بالا رفتن جیتر اینترنت چیست؟

برای پیدا کردن علت، ببینید نوسان چه زمانی و روی کدام دستگاه‌ها رخ می‌دهد:

• پرشدن ظرفیت دانلود یا آپلود: آپلود فایل، پشتیبان‌گیری ابری، دانلود سنگین یا استفاده هم‌زمان چند نفر می‌تواند بسته‌های تماس و بازی را در صف نگه دارد. اگر جیتر و پینگ فقط هنگام مصرف سنگین بالا می‌روند، این احتمال را جدی بگیرید.
• مشکل وای‌فای: فاصله از مودم، موانع، شلوغی کانال و تداخل می‌توانند زمان تحویل داده را نامنظم کنند. اگر اتصال کابلی خوب است اما وای‌فای مشکل دارد، ابتدا شبکه داخل خانه یا محل کار را بررسی کنید.
• مشکل خط یا اتصال تا ارائه‌دهنده: کیفیت نامناسب مسیر دسترسی، قطع‌ووصلی یا شلوغی شبکه ارائه‌دهنده می‌تواند بر تأخیر اثر بگذارد. نوع فناوری اینترنت به‌تنهایی مشخص نمی‌کند اتصال شما چه مقدار جیتر خواهد داشت.
• مسیر یا سرور مقصد: ممکن است تست به یک سرور خوب باشد، اما تماس یا بازی روی سروری دیگر مشکل داشته باشد. مقصد و مسیر ارتباط هم بخشی از نتیجه‌اند.
• دستگاه یا برنامه: مصرف پردازنده، برنامه‌های پس‌زمینه یا مشکل یک دستگاه خاص نیز می‌تواند تجربه‌ای شبیه اختلال شبکه ایجاد کند.

این علت‌ها ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند. برای مثال، اتصال وای‌فای ضعیف در کنار آپلود سنگین، تشخیص مشکل را دشوارتر می‌کند.

روش‌های کاهش جیتر

از نتیجه بررسی‌های بخش قبل برای انتخاب اقدام مناسب استفاده کنید:

• اگر کابل بهتر از وای‌فای است، شبکه بی‌سیم را اصلاح کنید. مودم را در جای بازتر و نزدیک‌تر به محل استفاده قرار دهید. اگر مودم دو باند دارد، هر دو باند را در همان محل امتحان کنید؛ باند ۵ گیگاهرتز معمولاً در فاصله نزدیک گزینه مناسبی است، اما برد کمتری دارد. اگر فقط یک اتاق مشکل دارد، پوشش همان بخش را بررسی کنید.
• اگر مشکل هنگام مصرف هم‌زمان ظاهر می‌شود، بار اتصال را کم کنید. هنگام تماس یا بازی، آپلودهای حجیم، پشتیبان‌گیری ابری و دانلودهای غیرضروری را متوقف یا به زمان دیگری منتقل کنید.
• اگر تأخیر هنگام شلوغی به‌طور محسوس بالا می‌رود، تنظیمات مدیریت صف را بررسی کنید. SQM قابلیتی در بعضی روترهاست که با کنترل صف داده‌ها، اجازه نمی‌دهد یک دانلود یا آپلود سنگین بسته‌های تماس و بازی را مدت زیادی معطل کند. ابتدا ببینید روترتان از آن پشتیبانی می‌کند یا نه؛ فعال‌سازی و تنظیم نادرست آن می‌تواند سرعت را محدود کند. مقدار مناسب به سرعت واقعی دانلود و آپلود شما وابسته است و باید با آزمایش دوباره سنجیده شود. راهنمای Bufferbloat.net همین تنظیم و سنجش مرحله‌ای را توضیح می‌دهد.
• اگر مشکل با کابل هم باقی است، دستگاه دوم را امتحان کنید. اگر فقط یک دستگاه مشکل دارد، برنامه‌های پس‌زمینه و وضعیت همان دستگاه را بررسی کنید. اگر چند دستگاهِ متصل با کابل نیز در زمان‌های مشابه مشکل دارند، زمان وقوع، نتیجه تست‌ها و نام برنامه‌های درگیر را ثبت کنید تا پشتیبانی بتواند روتر، خط و مسیر اتصال را بررسی کند.
• برای شبکه‌های چندکاربره، ظرفیت و اولویت‌بندی ترافیک را بررسی کنید. در صورت پشتیبانی روتر، ببینید آیا قابلیت QoS برای اولویت‌دادن به تماس و ترافیک زنده وجود دارد و درست تنظیم شده است. اگر مصرف هم‌زمان مرتب ظرفیت واقعی اتصال را پر می‌کند، کافی‌بودن ظرفیت سرویس نیز باید بررسی شود. افزایش سرعت بسته بدون شناخت گلوگاه، رفع جیتر را تضمین نمی‌کند.

این مسیر با توصیه‌های فنی سیسکو درباره نقش شلوغی شبکه و صف‌بندی در جیتر هم‌خوان است. راهنمای سیسکو درباره عیب‌یابی کیفیت صدا همچنین بر کافی‌بودن ظرفیت برای ترافیک زنده تأکید می‌کند.

تفاوت جیتر با پینگ و پکت لاس

این سه شاخص به هم مربوط‌اند، اما یک چیز را اندازه نمی‌گیرند:

برای مثال، اتصال می‌تواند پینگ نسبتاً پایینی داشته باشد، اما پینگ آن مرتب بالا و پایین برود؛ در این حالت نوسان تأخیر مسئله‌ساز می‌شود. همچنین ممکن است بسته‌ای دیر برسد اما گم نشود؛ پس جیتر بالا الزاماً به معنی پکت لاس نیست. در یک تماس زنده، بسته‌ای که خیلی دیر می‌رسد ممکن است برای پخش به‌موقع دیگر قابل استفاده نباشد، حتی اگر در شبکه واقعاً از دست نرفته باشد.

وقتی نتیجه تست را می‌خوانید، هر سه عدد را در کنار هم ببینید و توجه کنید ابزار، پینگ رفت‌وبرگشت و جیتر را چگونه حساب می‌کند. RFC 3393 «تغییرات تأخیر» را جدا از خودِ تأخیر تعریف می‌کند.

جمع‌بندی

جیتر یعنی تأخیر رسیدن بسته‌ها ثابت نمی‌ماند. اثر آن بیشتر در تماس، بازی و دیگر ارتباط‌های زنده دیده می‌شود. برای تصمیم درست، جیتر را همراه با پینگ، پکت لاس و زمان بروز مشکل بررسی کنید. نتیجه اتصال کابلی و دستگاه دوم کمک می‌کند مشخص شود بررسی را از وای‌فای یا دستگاه خود شروع کنید، یا شواهد را برای بررسی روتر و مسیر اتصال به پشتیبانی بدهید.

سوالات متداول در رابطه با جیتر

در آخر سوالات شما را پاسخ می‌دهیم:

1.  آیا سرعت دانلود بالا به معنی جیتر پایین است؟

خیر. سرعت دانلود مقدار داده‌ای را نشان می‌دهد که در یک بازه دریافت می‌کنید؛ جیتر از منظم‌بودن تأخیر بسته‌ها می‌گوید. حتی اتصال پرسرعت ممکن است هنگام شلوغی وای‌فای یا شبکه، نوسان تأخیر داشته باشد.

2. آیا جیتر بالا بدون پکت‌لاس هم ممکن است؟

بله. بسته‌ها می‌توانند همگی برسند، اما بعضی بسیار دیرتر از بقیه برسند. در این حالت جیتر بالا می‌رود، بی‌آنکه تست الزاماً پکت لاس ثبت کند.

3. چرا عدد جیتر در دو تست پیاپی فرق می‌کند؟

تعداد دستگاه‌های فعال، مصرف لحظه‌ای دانلود و آپلود، وضعیت وای‌فای و مسیر تا سرور تست تغییر می‌کنند. خودِ مدت و روش اندازه‌گیری هم بر نتیجه اثر دارد. برای مقایسه، از یک ابزار و دستگاه ثابت استفاده کنید و چند بار در ساعت‌های مختلف آزمایش بگیرید.

4. آیا تغییر DNS جیتر را کاهش می‌دهد؟

معمولاً خیر. DNS به پیدا کردن آدرس سرور کمک می‌کند؛ جیترِ ارتباط برقرارشده به تغییرات تأخیر بسته‌ها در مسیر مربوط است. اگر مشکل فقط شروع اتصال یا بازشدن نام یک سرویس باشد، بررسی DNS موضوع دیگری است.

5.  آیا VPN می‌تواند جیتر را بیشتر کند؟

ممکن است. VPN مسیر ارتباط را تغییر می‌دهد و سرور واسط آن نیز می‌تواند شلوغ باشد؛ بنابراین پینگ و نوسان تأخیر گاهی بیشتر می‌شوند. اما نتیجه به مسیر فعلی، سرور VPN و مقصد بستگی دارد و همیشه یکسان نیست. برای تشخیص، همان برنامه یا مقصد را در شرایط مشابه با VPN روشن و خاموش مقایسه کنید. Cloudflare اثر مسیر اضافی VPN بر تأخیر را توضیح داده است.